De keerzijde van de medaille

Als je niet beter wist, zou je denken dat het leven in Phom Penh altijd zo gemoedelijk is geweest. De terrassen aan de rivier, de markten waar alles van eten tot televisies te koop is, de hoofdstraten die geasfalteerd en de kleine straatjes die dat nog lang niet zijn. En alles luchtigjes overgoten met de Frans koloniale saus, die het geheel tot een fotogeniek genieten voor het oog maakt. De meeste toeristen laven zich dan ook aan deze rijkdom, luxe en buitenkantweelde en vragen zich waarschijnlijk niet af: Hoe is het mogelijk?

In de vijftiger jaren was Cambodja een van de meest ontwikkelde landen van Azie. Het idealisme van Pol Pot en zijn Khmer Rouge resulteerden bij de uitvoering ervan in onderdrukking en uitbuiting van de bevolking. Het jaar Zero werd ingeluid om iedereen ervan te overtuigen dat het verleden niet bestond en hetzelfde gold voor kennis op welk gebied dan ook. De twee klassen, de werkenden en de boeren vormden de ruggegraat van de nieuwe economie. In openbare bijeenkomsten (waarbij de stoelen ontbraken zeg maar) konden 'misdadigers' bekennen dat ze fout waren geweest omdat ze onderwijzer (!) minister, wetenschapper waren geweest of anderszins blijk hadden gegeven over hersens te beschikken en nog veel erger, die te gebruiken ook. Onder luid applaus werden deze mensen naar voren geroepen en ... afgevoerd en met een plastic zak om het hoofd gebonden in de rijstvelden gegooid.

Een medegast in het guesthouse waar ik verbleef, vertelde mij dat de beste volgorde om kennis van deze historie te nemen, was: eerst het kijken van de film The Killing Fields, dan naar het Tuol Sleng museum gaan en dan de Killing Fields van Choeung Ek bezoeken. Aldus geschiedde. De film is inderdaad een aanrader. Verbazingwekkend dat in 1984 al een dergelijke film gemaakt kon worden, want toen was het hier nog lang niet op orde. Het geeft echter een aardig historisch beeld. Het museum is de plaats waar een voormalige school omgebouwd was tot gevangenis waar het er niet fris aan toe ging. Martelingen erger dan Hitlers kornuiten al hadden uitgeprobeerd en leefomstandigheden die meer doodomstandigheden genoemd konden worden. Kleine cellen van baksteen, die nauwelijks anderhalve vierkante meter beslaan en met een fles om in te plassen en een leeg olieblik om je behoefte in te doen. En een ketting waarmee je vastgeklonken zat. Hoe cultureelbepaald is humor als een groepje Japanse jongeren die ook net op dat moment daar samen met mij rondloopt en een voor een in de cellen achter de tralies gaat staan, handen op de rug en de anderen daarvan foto's nemen? In een volgend gebouw staan, liggen en hangen alle martelwerktuigen: zwepen, touwen, waterbakken waarin je gebonden op je kop ingehangen werd totdat je bijna verzoop en bekende, nijptangen waarmee de tepels van vrouwen afgeknepen werden en ga zo maar door. Verder schilderijen van hoe babies in de lucht gegooid werden en op bajonetten 'opgevangen' (=gespietst) werden of bij de enkeltjes vastgehouden met hun hoofdjes tegen de boomstammen doodgeslagen werden. De moeders moesten met handen en voeten gebonden toekijken... Het bezoek aan de Killing Fields deed mij van afgrijzen de handen voor het gezicht slaan. Hier staat een pagoda (soort heilige toren) met een perspex koker die nog het meest lijkt op een liftkoker, gevuld met kleding, doodshoofden en botten van alle mensen die vermoord zijn en waarvan de resten in de er omheen gelegen massagraven zijn gevonden. Je wordt er stil van.

Corruptie, verkiesbare vrouwen die worden vermoord, de erbarmelijke situatie op het platteland en de vele landmijnen die er nog liggen; het is hier nog steeds aan de orde van de dag. Desondanks is het ongelofelijk hoe snel dit land zich herstelt en wederopbouwt. Er wordt druk gebouwd en persvrijheid neemt ook steeds grotere vormen aan. De toeristen worden keurig op de gebaande paden gehouden en zijn ongemerkte sponsors. De Cambodjanen zijn vrij om te spreken over het verleden (en doen dat ook). Toch zal het ook in dit land nog vele jaren duren voordat dit litteken geheeld is.